cyberprzemoc

Cyberprzemoc to uporczywe nękanie, ośmieszanie lub wykluczanie osoby za pośrednictwem internetu i telefonu, najczęściej w grupie rówieśniczej albo zawodowej. W polskim prawie nie ma jej definicji; do ochrony przed nią stosuje się istniejące przepisy prawa karnego i Kodeksu cywilnego ^[2]. Portal Gov.pl prowadzi osobny dział Bazy wiedzy poświęcony temu zjawisku, z materiałami edukacyjnymi dla szkół ^[1]. Materiały NASK podkreślają, że przejawy cyberprzemocy często zaczynają się od „niewinnych żartów”, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji ^[3].

Jak działa

Cyberprzemoc różni się od przemocy fizycznej kanałem i skalą. Sprawca nie musi być obok ofiary, treść może dotrzeć do wielu osób naraz, a raz opublikowana zostaje w sieci na długo. Scenariusz lekcji NASK zwraca uwagę, że do hejtu przyczynia się między innymi sposób myślenia „jestem anonimowy w sieci” ^[3]. Wiele działań sprawcy korzysta z tych samych mechanizmów co ataki na konta: przejęcia konta, podszywania się i socjotechniki.

Odmiany

Materiały NASK wymieniają kilka form cyberprzemocy spotykanych wśród uczniów ^[3]:

• agresję słowną i przykre komentarze na profilach w serwisach społecznościowych;
• upublicznianie upokarzających, przerobionych zdjęć i filmów;
• ujawnianie tajemnic;
• kradzież tożsamości i zakładanie fałszywych kont pocztowych;
• wykluczanie z grona znajomych i tworzenie zamkniętych grup;
• frapping, czyli wykorzystanie niewylogowanego konta innej osoby do zmiany jej profilu;
• stalking, czyli powtarzające się nagabywanie i prześladowanie.

Jedną z form jest hejt, polegający na obrażaniu, ośmieszaniu lub poniżaniu innej osoby ^[3]. Pokrewne zjawiska mają osobne hasła: doxing, czyli upublicznianie cudzych danych w celu nękania, grooming (uwodzenie dziecka w sieci), sextortion i stalkerware, czyli oprogramowanie do potajemnego śledzenia telefonu ofiary.

Zagrożenia i skutki

Według materiałów NASK sprawcy agresji w sieci mogą doprowadzić ofiary do drastycznych działań wobec własnego zdrowia fizycznego i psychicznego, w skrajnych przypadkach także do śmierci ^[3]. Autorzy scenariusza przypominają, że za przemoc można uznać każde działanie mające na celu wyrządzenie komuś krzywdy, również psychicznej ^[3]. Wskazują też przyczyny hejtu: brak umiejętności rzeczowej dyskusji, poczucie anonimowości i potrzebę wyładowania negatywnych emocji ^[3]. Hejt dotyka coraz młodszych użytkowników internetu, także dzieci w młodszym wieku szkolnym ^[3].

Skutki nie kończą się na emocjach. Przejęte konto ofiary może posłużyć do dalszego nękania jej znajomych, a opublikowane zdjęcia i dane trudno potem usunąć ze wszystkich miejsc, do których trafiły.

Konsekwencje prawne

Prezentacja „Cyberprzemoc w zapisach prawa” wymienia przepisy Kodeksu karnego, na których może opierać się kara, między innymi art. 190, 190a, 191, 191a, 212, 216, 267, 269, 269a i 287 ^[2]. Większość z tych przestępstw jest ścigana na wniosek pokrzywdzonego albo z oskarżenia prywatnego, więc ofiara musi sama zainicjować postępowanie ^[2].

Za uporczywe nękanie grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat, a jeśli następstwem czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, od 2 do 15 lat ^[5]. Zniesławienie i zniewaga popełnione za pomocą środków masowego komunikowania są zagrożone surowiej niż w zwykłej postaci ^[5]. Z urzędu ścigane jest między innymi rozpowszechnianie treści pornograficznych z udziałem małoletniego ^[2].

W WordPressie

Strona na WordPressie może stać się miejscem cyberprzemocy, jeśli przyjmuje komentarze, wpisy użytkowników albo prowadzi forum. Administrator ma wtedy rolę, którą infografika Gov.pl przypisuje administratorom serwisów: może usuwać wpisy i blokować osoby, które je tworzą ^[4].

Rdzeń WordPressa daje do tego kilka narzędzi w ustawieniach dyskusji. Opcja „Comment must be manually approved” kieruje każdy komentarz do ręcznej moderacji ^[6]. Lista słów moderacji zatrzymuje komentarze zawierające podane słowa, adresy IP lub wyrażenia regularne, a lista „Disallowed Comment Keys” usuwa pasujące komentarze od razu i bez powiadomienia ^[6]. Komentarze można też wyłączyć dla pojedynczego wpisu albo zbiorczo ^[6]. Ekran komentarzy pokazuje moderatorowi nazwę, e-mail, adres strony i adres IP autora ^[6], co pozwala zablokować powracającego sprawcę i zachować dowody. Gdy komentarz czeka na moderację, WordPress może wysłać powiadomienie na adres administracyjny witryny; dostaje je także autor wpisu, jeśli ma co najmniej rolę redaktora, bo autor z domyślną rolą „Author” nie ma prawa moderować komentarzy ^[6].

Te dane są jednocześnie danymi osobowymi, dlatego dostęp do moderacji powinny mieć tylko osoby, które go potrzebują; pomagają w tym role i uprawnienia użytkowników. Moderacja ogranicza też spam w komentarzach, który wykorzystuje te same mechanizmy.

Jak reagować

Infografika Gov.pl zaleca osobie doświadczającej cyberprzemocy kilka kroków ^[4]. Schemat poniżej porządkuje je w kolejności.

RYS. 1Reakcja na cyberprzemoc

Czyny, które naruszają prawo jako przestępstwa lub wykroczenia, można zgłosić na policję, do prokuratury albo do sądu ^[2]. Dlatego zachowanie dowodów przed usunięciem wpisu ma znaczenie także dla administratora strony. Infografika podaje numery telefonów zaufania: 116 111 dla dzieci i młodzieży oraz 800 12 12 12 Rzecznika Praw Dziecka ^[4]. Przypomina też o prawie do bycia zapomnianym, wynikającym z RODO, które w uzasadnionych przypadkach pozwala usunąć konkretne linki z wyników wyszukiwarki ^[4]. Zapobieganiu służą edukacja, o której mówią materiały NASK ^[3], a u dzieci także kontrola rodzicielska i ogólna cyberhigiena.