oszustwo na wnuczka

Oszustwo „na wnuczka” to oszustwo (scam) telefoniczne, w którym sprawca podaje się za członka rodziny, najczęściej wnuka lub wnuczkę, i informuje o nagłej sytuacji wymagającej pilnej pomocy finansowej ^[1]. Oszust twierdzi, że doszło do wypadku lub choroby, i prosi o przekazanie gotówki nieznanej osobie, która ma ją odebrać w imieniu krewnego ^[1]. Ofiarami najczęściej padają osoby starsze ^[1]. W nowszym wariancie głos bliskiej osoby podrabia się narzędziami sztucznej inteligencji ^[4].

Jak działa

Metoda należy do vishingu, czyli oszustw prowadzonych przez telefon; gov.pl wymienia wśród osób, pod które podszywają się sprawcy, przedstawicieli banku, firm, policję i znajomych ^[6]. Siłą metody jest socjotechnika: emocje, zaskoczenie i brak czasu na sprawdzenie historii. Sprawca stosuje pretexting, czyli buduje scenariusz, który usprawiedliwia prośbę o pieniądze i o dyskrecję.

Aby uwiarygodnić historię, oszuści mogą podawać się za policjantów, prokuratorów lub innych funkcjonariuszy ^[1]. Wtedy schemat łączy się z metodą, którą opisuje hasło oszustwo na policjanta / na pracownika banku. Pieniądze odbiera osoba podstawiona, więc ofiara nie ma kontaktu z nikim, kogo mogłaby rozpoznać. Typowy przebieg pokazuje schemat poniżej.

RYS. 1Oszustwo na wnuczka z fałszywą policją

Przy telefonie od „policji” wiarygodność wzmacnia fałszowanie numeru (spoofing). Lubuska policja przypomina, że numer telefonu wyświetlany na ekranie może być sfałszowany ^[3].

Wspólne dla wszystkich wariantów są trzy elementy: nagłość, tajemnica i sposób zapłaty, który utrudnia odzyskanie pieniędzy. FTC opisuje typowe preteksty, takie jak wypadek samochodowy albo areszt, oraz prośbę, by nie mówić o sprawie innym członkom rodziny ^[4]. Właśnie ta prośba o dyskrecję odcina ofiarę od osób, które mogłyby szybko zweryfikować historię. W polskich komunikatach policji dominuje przekazanie gotówki osobie podstawionej ^[1], a w amerykańskich przelew, kryptowaluty i karty podarunkowe ^[4].

Odmiany

Wariant z głosem generowanym przez sztuczną inteligencję jest odmianą, którą opisuje hasło oszustwo deepfake. Amerykańska Federalna Komisja Handlu (FTC) ostrzegała w marcu 2023 roku, że do sklonowania głosu wystarczy krótki fragment nagrania członka rodziny, który oszust może zdobyć z treści opublikowanych w internecie, oraz program do klonowania głosu ^[4]. Sekurak w tym samym miesiącu opisał, za „Washington Post”, pierwsze takie oszustwa i zauważył, że komercyjne narzędzia wymagają jedynie niewielkiej próbki głosu ^[5].

Zagrożenia i skutki

Straty sięgają oszczędności życia. Lubuska policja we wrześniu 2025 roku opisała kobietę w wieku 68 lat, do której zadzwoniła rzekoma wnuczka po wypadku, a następnie rzekoma policjantka żądająca kaucji; kobieta przekazała około 90 tysięcy złotych ^[3]. W tym samym komunikacie opisano drugą seniorkę, która straciła prawie 300 tysięcy złotych, a łączna strata obu kobiet zbliżyła się do 400 tysięcy złotych ^[3].

Policja 17 lipca 2024 roku poinformowała o zatrzymaniu podejrzanych o oszustwa „na wnuczka” i „na policjanta”; według komunikatu oszukali 10 osób na ponad 1,2 miliona złotych, a kolejne 6 próbowali oszukać na około 1,5 miliona złotych ^[2]. Zatrzymani podawali się między innymi za policjantów, prokuratorów i pracowników banków ^[2], więc jedna grupa może stosować kilka scenariuszy. Druga z lubuskich ofiar miała 87 lat ^[3], co zgadza się z obserwacją policji, że celem są przede wszystkim osoby starsze ^[1].

Głos z internetu

Wariant z klonowaniem głosu ma związek z treściami publikowanymi na stronach internetowych. FTC wskazuje wprost, że próbkę głosu oszust może pozyskać z treści zamieszczonych w sieci ^[4]. Nagrania wystąpień, podcasty i filmy z wypowiedziami pracowników lub właścicieli firm, publikowane na stronach i w mediach społecznościowych, są więc materiałem, z którego da się sklonować głos. Nie oznacza to, że trzeba ich unikać, ale warto, by bliscy osób publicznie mówiących znali ten scenariusz i mieli sposób weryfikacji inny niż sam głos.

Podobny mechanizm stosuje oszustwo na BLIK-a, w którym zamiast głosu wykorzystuje się przejęte konto znajomego w komunikatorze. W obu przypadkach sprawca pożycza cudzą tożsamość, a ofiara ufa kanałowi, który wydaje się znajomy.

Jak się bronić

• Rozłącz się i oddzwoń. Policja radzi: słysząc prośbę o pomoc finansową, rozłącz się i sam zadzwoń do tej osoby, by zweryfikować informację ^[2]. FTC dodaje: nie ufaj głosowi i dzwoń na numer, o którym wiesz, że należy do tej osoby ^[4]. Jeśli nie da się jej złapać, warto skontaktować się z nią przez innych członków rodziny albo znajomych ^[4].
• Policja nie prosi o pieniądze. Funkcjonariusze nigdy nie proszą o przekazywanie pieniędzy ^[1] i nie odbierają żadnych pieniędzy od nikogo ^[3].
• Nie przekazuj gotówki obcym. Należy nie przekazywać pieniędzy i jak najszybciej skontaktować się z najbliższymi lub z policją pod numerem 112 ^[1].
• Uważaj na nietypowe formy płatności. FTC wskazuje żądanie przelewu, kryptowalut lub kart podarunkowych jako sygnał oszustwa ^[4].
• Zgłoś próbę. Podejrzane wiadomości tekstowe można przekazać do CERT Polska; zob. zgłoszenie podejrzanego SMS-a na numer 8080 / zgłoszenie incydentu (incydent.cert.pl).

Pomocna bywa też rozmowa z rodzicami i dziadkami, zanim zadzwoni oszust: ustalone wcześniej hasło rodzinne albo zasada, że o pieniądze nikt nie prosi przez telefon, odbiera sprawcy przewagę zaskoczenia.